रामसिंग भानावत (RamSingh Bhanawat)

रामसिंगजी भानावत (१५ ऑगस्ट १९०६ – १० जून २००२) हे भारतातील एक प्रमुख समाजसुधारक, स्वातंत्र्यसैनिक आणि विचारवंत व्यक्ती होते, ज्यांनी आपले जीवन विशेषतः बंजारा समाजासह इतर भटक्या-विमुक्त जमातींच्या उत्थानासाठी समर्पित केले. त्यांना त्यांच्या कार्यासाठी १९९२ मध्ये भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान पद्मश्री प्रदान करण्यात आला.

प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण

रामसिंगजी भानावत यांचा जन्म १५ ऑगस्ट १९०६ रोजी महाराष्ट्रातील वाशिम जिल्ह्यातील फुलंब्री या गावात एका शेतकरी कुटुंबात झाला. ते मूळतः बंजारा समाजातील धाडी बंजारा या उपजातीचे होते. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण केवळ पाचवीपर्यंत झाले होते. मात्र, औपचारिक शिक्षणाचा अभाव असूनही, त्यांना समाजातील असमानता, जमीनदार आणि सावकारांकडून होणारे शोषण तसेच ब्रिटिश राजवटीचा अन्याय जवळून अनुभवता आला. त्यांच्यातील अन्यायाविरुद्धची चीड आणि समाजसेवेची प्रेरणा याच अनुभवांमधून वाढीस लागली

प्रमुख योगदान आणि कार्य

रामसिंगजी भानावत यांचे कार्य अनेक क्षेत्रांमध्ये पसरलेले होते, ज्याचा मुख्य उद्देश उपेक्षित समाजाला न्याय आणि सन्मान मिळवून देणे हा होता. बंजारा समाजाच्या उन्नतीसाठी त्यांनी पायाभूत काम केले, तर त्याचबरोबर समाजातील सर्व भटक्या, विमुक्त, आदिवासी आणि दलित बांधवांसाठी समानतेने लढा दिला.

१. 'गुन्हेगारी जमाती कायदा' (Criminal Tribes Act) रद्द करण्यातील भूमिका - बंजारा समाजासाठीचा मुक्तिसंग्राम:

हा रामसिंगजींच्या आयुष्यातील सर्वात महत्त्वाचा आणि ऐतिहासिक लढा होता. या कायद्याने बंजारा समाजाला 'जन्मजात गुन्हेगार' ठरवून त्यांचे जीवन उद्ध्वस्त केले होते, त्यामुळे या कायद्याविरुद्धचा त्यांचा संघर्ष हा बंजारा समाजाच्या मुक्तीसाठीचा मुक्तिसंग्रामच होता.

कायद्याचे स्वरूप: ब्रिटिश सरकारने १८७१ साली लागू केलेला हा जुलमी कायदा बंजारा, पारधी, रामोशी अशा १९० जमातींना 'जन्मजात गुन्हेगार' म्हणून संबोधत होता. यामुळे या समाजातील लोकांना रोज पोलीस ठाण्यात हजेरी लावावी लागत असे आणि त्यांना मूलभूत मानवी हक्कांपासून वंचित ठेवले जात असे.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याशी संपर्क: या कायद्याविरुद्ध लढा देण्यासाठी, १९३६ साली रामसिंगजींनी लोकनायक बापूजी अणे यांच्या नेतृत्वाखाली डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची भेट घेतली. त्यांनी बाबासाहेबांना या कायद्यामुळे होणारा अमानुष छळ समजावून सांगितला.

सततचा पाठपुरावा:स्वातंत्र्यानंतरही त्यांनी पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू, गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेल आणि राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्याकडे या कायद्याच्या निर्मूलनासाठी अथक पाठपुरावा केला.

कायद्याचे निर्मूलन: त्यांच्या या प्रयत्नांना यश आले आणि ३१ ऑगस्ट १९५२ रोजी भारत सरकारने हा 'गुन्हेगारी जमाती कायदा' रद्द केला, ज्यामुळे १९० जमातींना 'विमुक्त' (De-notified) म्हणून घोषित करण्यात आले. हा दिवस त्यांच्या आयुष्यातील एक मोठा विजय मानला जातो.

२. 'आश्रमशाळा' योजनेचे संकल्पक - बंजारा समाजाच्या शिक्षणाचा पाया:

समाजाच्या विकासासाठी शिक्षणाचे महत्त्व ओळखून, रामसिंगजींनी 'जमीन, मेहनत आणि शिक्षण' ही त्रिसूत्री मांडली. या योजनेमुळे बंजारा समाजातील हजारो मुलांना शिक्षणाची संधी मिळाली, जी त्यांच्या पिढ्यानपिढ्यांपासून हिरावली गेली होती.

योजनेची कल्पना:त्यांनी भटक्या, विमुक्त, आदिवासी आणि दलित मुलांसाठी 'गुरुकुल' पद्धतीवर आधारित निवासी शाळा (आश्रमशाळा) सुरू करण्याची कल्पना मांडली. यात मोफत निवास, भोजन, शिक्षण आणि आरोग्य सुविधांचा समावेश होता.

वसंतराव नाईक यांचे सहकार्य: त्यांनी या योजनेचा सविस्तर आराखडा महाराष्ट्राचे तत्कालीन मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक यांच्याकडे सादर केला. वसंतराव नाईक यांनी ही योजना स्वीकारून महाराष्ट्रात सुमारे ४०० आश्रमशाळांना मंजुरी दिली. या योगदानामुळे त्यांना 'आश्रमशाळा योजनेचे संकल्पक' म्हणून ओळखले जाते.

३. आरक्षण धोरणातील योगदान - बंजारा समाजासाठी घटनात्मक हक्कांचा लढा:

ST आरक्षणाचा प्रयत्न: बंजारा समाजाला अनुसूचित जमाती (ST) मध्ये समाविष्ट करण्यासाठी त्यांनी अथक प्रयत्न केले.त्यांनी 'बंजारा स्टडी टीम'चे (१९६७) संयोजक म्हणून काम केले. त्यांनी समाजाच्या मागासलेपणाचा अहवाल तयार करून पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्याकडे सादर केला. इंदिरा गांधींनी संसदेत यासाठी विधेयक मांडले, परंतु संसदेतील इतर ST खासदारांच्या विरोधामुळे ते पारित होऊ शकले नाही.

OBC आरक्षणात समावेश:ST आरक्षणाचा मार्ग कठीण झाल्यामुळे, रामसिंगजींनी दूरदृष्टीने 'काका काळेलकर आयोगा'ची (१९५३) भेट घेतली. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे बंजारा समाजाचा समावेश 'इतर मागासवर्गीयांच्या' (OBC) यादीत झाला, ज्यामुळे समाजाला मोठा घटनात्मक आधार मिळाला.

'आदिवासी क्षेत्रबंधन' कायदा रद्द:१९७३-७४ मध्ये त्यांनी राष्ट्रपती व्ही. व्ही. गिरी आणि फक्रुद्दीन अली अहमद यांची भेट घेऊन 'आदिवासी क्षेत्रबंधन' हा जाचक कायदा रद्द करण्यासाठी यशस्वी लढा दिला.

४. आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील कार्य: बंजारा ते रोमा (जिप्सी) - जागतिक ओळख:

रामसिंगजींचे कार्य केवळ भारतापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी बंजारा समाजाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळवून दिली.

जागतिक रोमा परिषदेतील सहभाग:त्यांनी १९७१ (लंडन), १९७८ (स्वित्झर्लंड) आणि १९८१ (पश्चिम जर्मनी) येथील 'जागतिक रोमा (जिप्सी) परिषदेत' भारताचे प्रतिनिधित्व केले.

सांस्कृतिक संशोधन: त्यांनी हे सिद्ध केले की युरोपातील 'रोमा' (जिप्सी) लोक हे मूळतः भारतातून स्थलांतरित झालेले बंजारा समाजच आहेत.

मानवाधिकार लढा: 'इंटरनॅशनल रोमानो युनियन'चे मुख्य सल्लागार म्हणून, त्यांनी युरोपातील 'राज्यविहीन' (stateless) रोमा लोकांना नागरिकत्व आणि मानवी हक्क मिळवून देण्यासाठी संयुक्त राष्ट्रांपर्यंत (UN) लढा दिला.

५. इतर योगदान:

स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभाग:१९४२ च्या 'भारत छोडो' आंदोलनात त्यांनी भूमिगत राहून सक्रिय सहभाग घेतला आणि तुरुंगवासही भोगला.

भूदान चळवळ: आचार्य विनोबा भावे यांच्या 'भूदान चळवळीत' त्यांनी मध्य प्रदेश आणि महाराष्ट्रात सक्रिय काम करून भूमिहीनांना हजारो एकर जमीन मिळवून दिली.

अखिल भारतीय बंजारा सेवा संघाची स्थापना: १९५३ मध्ये वसंतराव नाईक यांच्यासोबत त्यांनी या संस्थेची स्थापना केली आणि त्याचे संस्थापक सरचिटणीस (प्रधानमंंत्री) म्हणून काम केले. या संस्थेद्वारे त्यांनी बंजारा समाजाच्या एकजुटीसाठी मोठे कार्य केले.

महाराष्ट्र भटक्या व विमुक्त जाती संघ: महाराष्ट्रातील ४२ भटक्या-विमुक्त जमातींना एकत्र आणण्यासाठी त्यांनी या संघाची स्थापना केली.

विकास महामंडळ: त्यांच्या प्रयत्नांमुळेच ८ फेब्रुवारी १९८४ रोजी 'वसंतराव नाईक विमुक्त जाती व भटक्या जमाती विकास महामंडळाची' स्थापना झाली.

पुरस्कार आणि सन्मान

आपले संपूर्ण आयुष्य समाजासाठी समर्पित करणाऱ्या या निस्वार्थ 'कर्मयोग्या'च्या योगदानाची दखल घेऊन, २६ जानेवारी १९९२ रोजी भारताचे राष्ट्रपती डॉ. आर. व्यंकटरमण यांच्या हस्ते त्यांना 'पद्मश्री' हा भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान करण्यात आला.

अखेरचा श्वास

रामसिंगजी भानावत यांचे १० जून २००२ रोजी, व

याच्या ९६ व्या वर्षी निधन झाले. त्यांचे राहणीमान अत्यंत साधे होते आणि त्यांनी कधीही कोणत्याही राजकीय पदाची लालसा बाळगली नाही. "स्वयंसाठी जगलास तर मेलास, दुसऱ्यासाठी जगलास तर जगलास" हे त्यांच्या जीवनाचे तत्वज्ञान होते. त्यांचे कार्य आणि विचार आजही लाखो लोकांसाठी प्रेरणादायी आहेत.

संदर्भ:

राठोड, सुरेश. (२००२). भटक्या विमुक्तांचे समाजसुधारक पद्मश्री रामसिंगजी भानावत.